TÌM HIỂU NGUỒN GỐC THÀNH NGỮ “NHÂN KIỆT ĐỊA LINH”

Vũ Xuân Lạng
Phòng GD-ĐT Kỳ Anh


Thời Đường, có một năm vào ngày Tết trùng dương (mùng chín tháng chín) Diêm đô đốc Hồng Châu đãi khách ở Đằng Vương Các, các nhân sĩ địa phương đều được mời tới đây. Vương Bột vừa lúc đó cũng đi qua đây và ông cũng được mời vào dự tiệc. Bởi vì khi đó ông còn trẻ lại chưa có tiếng tăm gì, nên ông được bố trí ngồi ở chỗ bình thường. Khi rượu được rót ra Hồng đô đốc đứng dậy nói: “Hôm nay danh sĩ trong quận Hồng Châu đều tập trung tại đây, do đó không thể thiếu được những bài văn ghi lại ngày hội này. Các vị đều là những người nổi tiếng, xin mọi người hãy làm một bài phú để Đằng Vương Các và những bài văn hay lưu danh thiên cổ”. Nói xong, liền sai người hầu mang giấy mực đến trước mặt mọi người nhưng mọi người đẩy qua đẩy lại, không ai dám động bút. Sau đó đẩy đến trước mặt của Vương Bột. Vương Bột bắt đầu cầm bút lên và suy nghĩ, một lát sau vén ống tay áo chuẩn bị đề thơ. Diêm đô đốc thấy một thanh niên đề thơ nên cũng không chú ý lắm, ông đi ra ngoài hành lang, đứng ngắm cảnh sông, đồng thời dặn người hầu chép lại đưa cho ông xem. Không lâu sau, người hầu mang cho ông bốn câu đầu trong bài “Đằng Vương Các tự”: “Nam Xương địch quận, Hồng đô tân phủ, Tinh phân dịch chấn, địa tiếp giang lư”.Có nghĩa là: Đằng Vương Các trước đây thuộc quận thừa Nam Xương, ngày nay thuộc về phủ Hồng Châu. Phía trên trời nằm giữa hai sao Dực Chấn, dưới đất nằm giữa hai núi Hoành Sơn và Lư Sơn”. Tiếp đó người hầu mang lại hai câu thơ: “Khảm tam giang nhi đới ngũ hồ, không loan kinh nhi dẫn Âu Việt”. Diêm đô đốc xem xong vô cùng kinh ngạc. Ông nghĩ chàng thanh niên này lấy Tam giang làm ống tay áo, lấy ngũ hồ làm dải cờ, vừa khống chế được đất Sở ở phương Nam rộng rãi, lại có cả vùng đất Việt màu mỡ ở Phương Đông, vừa có sự cân nhắc, lại có chí khí của trời đất. những câu thơ như vậy lại được viết bởi một chàng thiếu niên.
Người hầu mang lại những câu thơ tiếp theo lại càng khiến Diêm đô đốc kinh ngạc: “Vật hóa thiên ngọc, long quang xạ ngưu đấu chi hư; nhân kiệt địa linh, Đồ Nhũ hạ Trần Phiên chi thạp” thì ra ở đây Vương Bột dùng điển tích điển cố, điển cố trước nói vật có tinh hoa, trời có châu ngọc, kiếm long tuyền chiếu rọi thẳng lên thẳng lên Đấu Tố và Ngưu Tố thuộc chòm sao Nhị thập bát tú. Câu này có nghĩa là ở Hồng Châu còn có viên ngọc khác. Điển cố thứ hai nói, thời Đông Hán ở huyện Nam Xương có người tên Đồ Nhũ tuy bần hàn nhưng không chịu ra làm quan, nhưng lại là bạn thân của Thái thú Trần Phiên, Trần phiên xây riêng một chiếc giường để tiếp đãi ông. Ý là Hồng Châu có nhân tài kiệt xuất.
Diêm đố đốc càng xem càng thấy hay, càng xem càng khâm phục, liên tục khen: “Hay, hay, văn hay hiếm thấy!”. Sau khi Vương Bột viết xong, liền đi đến trước mặt đô đốc, khiêm tốn nói: “ Bài văn thật chẳng ra gì, mong đô đốc chỉ giáo.”
Diêm đô đốc vui mừng nói: “Cậu đúng là kì tài thời nay!” Thế là tiếp tục mời Vương Bột ngồi, phong ông làm thượng khách, đồng thời ngồi cùng bàn với ông. Câu thành ngữ: “Nhân kiệt địa linh” xuất phát từ bài phú này.